W jaskini w irackim Kurdystanie naukowcy znaleźli łopatkę neandertalczyka sprzed 75 tysięcy lat z idealnie okrągłym otworem. Zdaniem badaczy z Uniwersytetu Cambridge to ślad po drewnianej włóczni, która przebiła klatkę piersiową, być może w celowym ataku. Ten sam osobnik wcześniej przeżył ciężki uraz twarzy, co wskazuje, że ktoś się nim opiekował.
Okrągła dziura w cienkiej kości
Łopatka należy do najdelikatniejszych kości szkieletu, a w niektórych miejscach jest tak cienka, że przepuszcza światło. Mimo to ta przetrwała około 75 tysięcy lat pod siedmioma i pół metra skał i osadów. Zachowała się niemal w całości, poza precyzyjnym otworem o średnicy 15 milimetrów. Szczątki nazwano Shanidar A, od nazwy jaskini, a wyniki opublikowano w czasopiśmie „Scientific Reports”.
Zaokrąglony kształt otworu jest ważną wskazówką. Groty z krzemienia lub innego kamienia zostawiają zwykle krawędzie bardziej płaskie albo kanciaste. Z rekonstrukcji badaczy wynika, że włócznia weszła w lewą stronę klatki piersiowej od przodu, przebiła płuco i prawdopodobnie duże naczynia krwionośne, a na końcu przeszła przez łopatkę od tyłu. Skośne krawędzie otworu są typowe dla rany wylotowej. Przemieszczone odłamki kości sugerują zaś, że broń wbiła się z góry i biegła w dół. Takie obrażenie oznaczałoby szybką śmierć.
Wypadek na polowaniu czy celowy cios?
Drewniane włócznie znano setki tysięcy lat temu, ale drewno rzadko się zachowuje. Najsłynniejsze okazy pochodzą z niemieckiego Schöningen, gdzie w latach 90. odkryto włócznie sprzed ok. 200 tysięcy lat, niektóre dłuższe niż dwa metry. Jeszcze starszy jest fragment grotu z Clacton-on-Sea w Wielkiej Brytanii, liczący ponad 400 tysięcy lat. Dr Emma Pomeroy, główna autorka badania, podkreśla, że repliki takich włóczni zostawiają otwory bardzo podobne do tego w łopatce Shanidara A.
Badaczka przyznaje, że wypadek też jest możliwy, bo polowania na duże zwierzęta, takie jak mamuty, prowadzono z bliska. Jednak miejsce rany i siła potrzebna do przebicia ciała na wylot jej zdaniem przypominają zamierzony cios w serce. Naukowcy nie wiedzą, kto trzymał włócznię, i nie mogą wykluczyć udziału człowieka współczesnego. Za najprostsze wyjaśnienie uznają jednak przemoc między neandertalczykami. Prof. Graeme Barker zauważa: „Dowody systematycznej przemocy są w głębokiej prehistorii niezwykle rzadkie”.
Złamany ząb i ślady opieki
Zachowały się też prawie cała prawa dłoń, kilka żeber i siedem zębów dorosłego osobnika w wieku około 45 lat. Jeden z dolnych siekaczy był rozłupany pionowo, a sąsiednie zęby przesunięto do środka. Wygląda to na skutek silnego uderzenia w twarz. Na zachowanej połowie zęba narósł jednak gruby kamień nazębny, więc uszkodzony ząb tkwił w ustach długo po urazie.
- Osobnik przeżył pierwotny uraz, choć jedzenie i porozumiewanie się musiały być bardzo bolesne.
- Według Pomeroy trwało to co najmniej rok, a możliwe, że dłużej.
- Wymagało to opieki innych neandertalczyków, na przykład podawania miękkich pokarmów.
Wcześniejsze badania osadów z jaskini wskazują, że w tym okresie neandertalczycy namaczali rośliny przed gotowaniem, co mogło ułatwiać jedzenie komuś z poważnymi obrażeniami twarzy.
Co to mówi o neandertalczykach
Jaskinia Shanidar od lat zmienia wyobrażenia o tych ludziach. W latach 50. znaleziono tam szczątki dziesięciu neandertalczyków, a kolejne odkrycia zespołu z Cambridge podniosły do pięciu liczbę osób pochowanych w jednym miejscu: czterech dorosłych i niemowlęcia. Spoczywały na przestrzeni około 1,5 na 1 metra, tuż za dużym głazem, który badacze nazywają wyraźnym znacznikiem. Cienkie warstwy osadu między szczątkami pokazują, że ciała składano w różnym czasie. Według Pomeroy najlepiej tłumaczy to zamierzone, symboliczne zachowanie pogrzebowe.
Dla polskiego czytelnika to przede wszystkim opowieść o tym, jak zmienia się obraz neandertalczyków: z prymitywnych brutali w istoty zdolne do współczucia, rytuałów i produkcji broni. Neandertalczycy zamieszkiwali znaczną część Europy, a według Pomeroy ich umiejętności obróbki drewna i wytwarzania broni mogły sięgać od Walii po Syberię, czyli także obszarów leżących między tymi krańcami. Odkrycie dotyczy jednak Iraku i jest interpretacją badaczy, którzy sami przyznają, że nie poznamy dokładnych okoliczności śmierci.
Źródło: ScienceDaily – „75,000-year-old Neanderthal may have been killed by a spear aimed at the heart”
